"Koncert" Zygmunta Waliszewskiego ​w Kurzej Stopce na Wawelu

Ilona Osińska & Piotr Mierzejewski

​

Zygmunt Waliszewski, 1933: projekt plafonu "Koncert" dla gabinetu w Kurzej Stopce (Wawel).

Olej na płótnie, 64 × 85 cm, w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu, nr inw. 5697.

​W dziejach naszej kamienicy są postacie, które każą patrzeć na nią ze szczególną atencją. Do takich należy Zygmunt Waliszewski — malarz, kapista, nasz dawny sąsiad, który mieszkał i tworzył przy Filtrowej 83, w Osiedlu Artystów Plastyków. Kiedy oglądamy jego obrazy, myśl o tym sąsiedztwie, choć oddzielonym od nas tyloma dziesięcioleciami, nie daje się odpędzić.

Jedno z jego dzieł prowadzi nas z warszawskiej Ochoty, z Filtrowej 83, w miejsce nadzwyczaj dostojne — aż do królewskiego zamku na Wawelu. Tam, w gabinecie w Kurzej Stopce [1], znajduje się plafon zwany „Koncertem”. Projekt kompozycji powstał w roku 1933, a sama dekoracja została wykonana w latach 1935–1936, u schyłku jakże krótkiego życia artysty. Warto te daty zapamiętać, albowiem malowidło tak naturalnie przynależy do zamkowego wnętrza, że łatwo przypisać mu znacznie starszą metrykę. Przyznajemy, że jest coś poruszającego w tej drodze: od pracowni w naszym domu (lokal nr 14 według obecnej numeracji) aż do komnaty królewskiej. Nie wiemy, czy właśnie przy Filtrowej zrodziły się pierwsze pomysły ten niezwykłej wawelskiej dekoracji. Nie chcielibyśmy dopowiadać tego, czego dokumenty nam dotychczas nie powiedziały. Wystarczy nam świadomość, że twórca owego „Koncertu” należał do artystycznej społeczności, której nasz dom zawdzięcza swój szczególny charakter i sławę wśród ludzi kultury i sztuki.

Zygmunt Waliszewski (na wózku) w otoczeniu kolegów w sali gmachu "Zachęty".

​

​Waliszewski otrzymał wawelskie zadanie w czasach, gdy odnawianiu zamku towarzyszyło pytanie o miejsce sztuki współczesnej pośród zabytkowych murów. Kierujący pracami Adolf Szyszko-Bohusz [2] dopuszczał do głosu żyjących artystów, powierzając im wykonanie nowych dekoracji. Była w tym odwaga, ale i wiara, że polska sztuka potrafi godnie zamieszkać obok pamiątek dawnych stuleci. Wawel miał odzyskiwać świetność także dzięki pracy twórców, którzy wnosili doń wrażliwość własnej epoki.

Waliszewski umiał prowadzić taką rozmowę z przeszłością. Podczas pobytu w Paryżu studiował w Luwrze dzieła dawnych mistrzów. Szczególnie bliskie były mu wystawne kompozycje Paola Veronesego, ich bogactwo, teatralny rozmach i swoboda, z jaką malarstwo potrafi pomieścić całe widowisko. W jego własnych obrazach pojawiały się uczty, postacie komedii dell’arte, fantastyczne spotkania i sceny zaprawione humorem. Był w tym temperament człowieka, któremu sam widok świata nie wystarczał: wyobraźnia podsuwała mu wciąż nowych bohaterów i nowe przygody. Tytuł wawelskiego „Koncertu” podoba nam się również jako określenie samego malarstwa. Barwy mogą przecież współbrzmieć, odpowiadać sobie, raz się wyciszać, innym razem domagać pierwszeństwa. Patrząc na tę kompozycję, mamy ochotę przez chwilę pozostać przy takim skojarzeniu. W zamkowej komnacie trwa widowisko, któremu nie potrzeba słyszalnego dźwięku. Wystarczy podnieść oczy.

Klepsydra zawiadamiająca o śmierci i pogrzebie Zygmunta Waliszewskiego.

Trudno wszakże pisać o Waliszewskim i nie pomyśleć o cenie, jaką płacił za swoją codzienną pracę. Ciężka choroba pozbawiła go obu nóg. Już współcześni, wspominając malarza po jego śmierci, podkreślali z podziwem, że pośród tak dotkliwych doświadczeń zachował entuzjazm i przywiązanie do sztuki. Zmarł w 1936 roku, przed trzydziestymi dziewiątymi urodzinami.

Nie chcemy jednak, aby choroba przesłoniła nam człowieka, a współczucie zastąpiło spotkanie z jego malarstwem. Waliszewski pozostawił własny, rozpoznawalny świat: barwny, pełen fantazji, niekiedy przekorny i figlarny. Znając jego los, odbieramy ten świat ze szczególnym wzruszeniem, lecz zachwyca nas przede wszystkim siła wyobraźni. Ileż trzeba było mieć w sobie życia, by tyle go oddać obrazom!

Jeżeli znajdą się Państwo na Wawelu, prosimy w gabinecie w Kurzej Stopce spojrzeć w górę i poświęcić chwilę Zygmuntowi Waliszewskiemu. My patrzymy na jego „Koncert” z wdzięcznością, a także z pewną sąsiedzką dumą, którą - mamy nadzieję - zechcą nam Państwo wybaczyć. Wszak choć komnata jest królewska, malarz pozostaje także nasz - z domu przy Filtrowej 83. I wolno nam chyba cieszyć się myślą, że ktoś z naszych dawnych sąsiadów pozostawił na Wawelu tak piękny ślad.

____________________________________

Przypisy

1. Kurza Stopka — gotycka wieża mieszkalna zamku na Wawelu, pochodząca z XIV wieku, przebudowywana w następnych stuleciach. W jej gabinecie znajduje się dekoracja stropu z „Koncertem” Zygmunta Waliszewskiego.

2. Adolf Szyszko-Bohusz (1883–1948) — architekt, konserwator zabytków i profesor, od 1916 roku kierujący odnowieniem zamku na Wawelu. Wprowadzał do historycznych wnętrz dzieła współczesnych polskich artystów, łącząc troskę o dawne dziedzictwo z otwartością na sztukę swojej epoki.

FILTROWA 83

dr Piotr Mierzejewski